शरद पौर्णिमा 2006

शरद पौर्णिमा (कोजागिरी पौर्णिमा, रास पौर्णिमा आणि कुमार पौर्णिमा या नावानेही ओळखली जाणारी) आश्विन महिन्याची पौर्णिमा आहे, जी पावसाळा पूर्णपणे संपून शरद ऋतूचे आकाश सर्वाधिक निरभ्र होते त्याच वेळी येते. वर्षातील बारा पौर्णिमांपैकी ही सर्वाधिक तेजस्वी आणि सर्वाधिक सुंदर मानली जाते: चंद्र या दिवशी पृथ्वीच्या सर्वाधिक जवळ असतो, त्याचा प्रकाश सर्वाधिक शुद्ध असतो, त्याचे सौंदर्य सर्वाधिक परिपूर्ण असते असे मानले जाते. प्राचीन ग्रंथांत या रात्रीच्या चंद्रकिरणांचे वर्णन अमृत घेऊन पृथ्वीवर उतरणाऱ्या किरणांसारखे केले आहे.

शरद पौर्णिमेचा सर्वात प्रिय विधी म्हणजे चंद्रप्रकाशातील खीर तयार करणे: दूध, साखर आणि वेलदोड्यासह शिजवलेली घट्ट तांदळाची खीर, जी स्वच्छ पृष्ठभागावर बाहेर ठेवली जाते आणि रात्रभर उघड्या आकाशाखाली सोडली जाते, जेणेकरून चंद्राची किरणे थेट तिच्यावर पडतील. सकाळपर्यंत ही खीर चंद्राचे अमृत शोषून घेते आणि तिच्यात औषधी गुणधर्म येतात असे मानले जाते. भाविक पहाटे हा प्रसाद ग्रहण करतात. महाराष्ट्र, उत्तर प्रदेश आणि राजस्थानात ही परंपरा विशेष रूढ आहे.

वृंदावन आणि वैष्णव परंपरेत शरद पौर्णिमा ही गोपींसह श्रीकृष्णांच्या रासलीलेची रात्र आहे: तो गूढ वर्तुळाकार नृत्यसोहळा जो काळाच्याही पलीकडे पसरला, जिथे परमात्मा आणि भक्त प्रेमात एकरूप झाले. त्याचवेळी, लक्ष्मी परंपरेत, असे मानले जाते की देवी स्वतः वैकुंठातून उतरून संध्याकाळपासून पहाटेपर्यंत पृथ्वीवर संचार करते आणि को जागर्ति? ("कोण जागे आहे?") असे विचारत फिरते, जिथे दिवा तेवत असतो आणि तिच्या सन्मानार्थ भाविक जागे असतात, अशा प्रत्येक घराला ती धन, आरोग्य आणि समृद्धीचा आशीर्वाद देते.

याच आश्विन पौर्णिमेला वेगवेगळ्या प्रदेशांत वेगवेगळी नावे आहेत: बंगालमध्ये ही कोजागरी लक्ष्मी पूजा आहे, वर्षातील सर्वात महत्त्वाच्या लक्ष्मी उत्सवांपैकी एक, ज्यात सुबक मातीच्या मूर्ती आणि लक्ष्मी पंचालीचे गायन असते; ओडिशात ही कुमार पौर्णिमा आहे, जेव्हा अविवाहित तरुणी पहाटे स्नान करून चांगला पती मिळावा म्हणून चंद्राची प्रार्थना करतात; महाराष्ट्रात, कोजागिरी ही जागरणाची, पत्ते खेळण्याची, गोष्टी सांगण्याची आणि चंद्रप्रकाशातील खीर वाटून खाण्याची एक लाडकी सामुदायिक रात्र आहे.