નરક ચતુર્દશી 2004

ભાગવત પુરાણ અને વિષ્ણુ પુરાણ અનુસાર

નરક, જેને ભૌમ એટલે કે "પૃથ્વીનો પુત્ર" પણ કહે છે, પ્રાગ્જ્યોતિષપુર નગરનો રાજા હતો. વિષ્ણુ પુરાણ કહે છે કે જ્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ વરાહ રૂપે પૃથ્વીને જળમાંથી ઉપર ઉઠાવી, ત્યારે તેમના સ્પર્શથી પૃથ્વી દેવીને ત્યાં તેનો જન્મ થયો.

નરક અહંકારી અને ક્રૂર બન્યો. તે દેવો, ઋષિઓ, દૈત્યો અને રાજાઓનાં કુળોની કન્યાઓને હરી ગયો અને તેમને પોતાના મહેલમાં કેદ કરી. તેણે જળના સ્વામી વરુણનું છત્ર અને મંદરાચળનું રત્નજડિત શિખર છીનવી લીધું, અને દેવોની માતા અદિતિનાં કુંડળ પણ હરી લીધાં.

દેવોના રાજા ઇન્દ્ર દ્વારકા આવ્યા અને શ્રીકૃષ્ણને આ બધું કહ્યું. શ્રીકૃષ્ણે પોતાના વાહન ગરુડને બોલાવ્યા. તેમણે પોતાની રાણી સત્યભામાને ગરુડની પીઠ પર બેસાડ્યાં, પોતે તેમની સાથે બેઠા, અને ઊડીને પ્રાગ્જ્યોતિષપુર પહોંચ્યા.

તે નગર પથ્થરની દીવાલો, શસ્ત્રોના ઘેરા, અગ્નિ, જળ અને વાયુના ઘેરા, અને મુર દૈત્યે બિછાવેલા તીક્ષ્ણ પાશોની જાળોથી રક્ષિત હતું. શ્રીકૃષ્ણે આ બધું તોડી નાખ્યું અને પોતાના ચક્રથી પાશો કાપી નાખ્યા. જ્યારે તેમણે શંખ વગાડ્યો, ત્યારે પાંચ માથાવાળો મુર ખાઈમાંથી જાગ્યો અને ત્રિશૂળ લઈને ગરુડ પર તૂટી પડ્યો. શ્રીકૃષ્ણે પોતાનાં બાણોથી ત્રિશૂળ તોડી નાખ્યું અને ચક્રથી મુરનાં માથાં કાપી નાખ્યાં. પછી મુરના સાત પુત્રોએ આક્રમણ કર્યું, અને તેઓ પણ માર્યા ગયા. વિષ્ણુ પુરાણ ઉમેરે છે કે શ્રીકૃષ્ણે હયગ્રીવ અને પંચજન નામના દૈત્યોનો પણ વધ કર્યો.

ત્યારે નરક પોતે એક મોટી સેના સાથે હાથી પર બેસીને બહાર આવ્યો. શ્રીકૃષ્ણ અને ગરુડે સેનાને વિખેરી નાખી. નરકે ગરુડ પર ભાલાથી પ્રહાર કર્યો, પણ ગરુડ જરાય ડગ્યા નહીં. જેવું નરકે પોતાનું ત્રિશૂળ ઉગામ્યું, શ્રીકૃષ્ણે પોતાના ચક્રથી તેનું માથું કાપી નાખ્યું. ઋષિઓ અને દેવોએ પુષ્પવૃષ્ટિ કરી.

ત્યારે નરકની માતા પૃથ્વી દેવી શ્રીકૃષ્ણ સામે આવ્યાં. તેમણે અદિતિનાં કુંડળ, વરુણનું છત્ર અને રત્નજડિત શિખર તેમને આપ્યાં, અને તેમની સ્તુતિ કરી. તેમણે નરકના ભયભીત પુત્રનું રક્ષણ કરવા વિનંતી કરી, અને શ્રીકૃષ્ણે તે બાળકને અભય આપ્યું. વિષ્ણુ પુરાણ કહે છે કે તેમણે ભગવાનને નરકને ક્ષમા કરવા પણ પ્રાર્થના કરી, કારણ કે તેમના હાથે થયેલા મૃત્યુથી તે પવિત્ર થઈ ગયો હતો.

મહેલની અંદર શ્રીકૃષ્ણને કેદ કરેલી રાજકુમારીઓ મળી, સોળ હજાર (વિષ્ણુ પુરાણ અનુસાર સોળ હજાર એકસો). તેમણે તેમને નવાં વસ્ત્રો આપ્યાં અને ધન, ઘોડા અને હાથીઓ સાથે પાલખીઓમાં દ્વારકા મોકલી. પછી તેઓ સત્યભામા સાથે ઊડીને દેવલોક ગયા અને અદિતિને તેમનાં કુંડળ પાછાં આપ્યાં.

બીજી કથા

નરક ચતુર્દશી માટે, ખાસ કરીને દક્ષિણમાં, લોકમાં કહેવાતી આ કથા છે; તેનો કોઈ પુરાણ સ્રોત મળ્યો નથી. આ કથામાં સત્યભામા પૃથ્વી દેવીનો પુનર્જન્મ છે, અને તેથી તેઓ પોતે નરકનાં માતા છે. શ્રીકૃષ્ણ તેમને પોતાની સાથે યુદ્ધમાં લઈ જાય છે, અને સત્યભામા જ નરકનો વધ કરે છે. મૃત્યુ પહેલાં નરક પોતાની ક્રૂરતા માટે પશ્ચાત્તાપ કરે છે, અને શ્રીકૃષ્ણ તથા સત્યભામા વરદાન આપે છે કે તેના મૃત્યુનો દિવસ દર વર્ષે આનંદ અને ઉત્સવ સાથે ઊજવાશે.