કાળી ચૌદસ 1937

પરંપરાગત કથા

કાળી ચૌદસે ગુજરાતી પરિવારો દ્વારા પળાતી આ પરંપરા છે; આ રાતની પોતાની અલગ કથા કહેતો કોઈ પુરાણ સ્રોત મળ્યો નથી.

આ નામનો અર્થ છે "અંધારી ચૌદસ". કાળી એટલે અંધારી, અને ચૌદસ એટલે પક્ષનો ચૌદમો દિવસ. તે દિવાળીની અમાસ પહેલાંની રાતે આવે છે, એ જ દિવસે જે બીજે નરક ચતુર્દશી તરીકે ઊજવાય છે, જે દિવસે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે નરકાસુર પર વિજય મેળવ્યો. તે કથા તેના પોતાના પાના પર આપેલી છે.

ગુજરાતમાં આ રાત મહાકાળીની છે, જે અનિષ્ટનો નાશ કરનારાં જગદંબાનું ઉગ્ર સ્વરૂપ છે. પરિવારો કહે છે કે મહિનાની સૌથી અંધારી રાતોમાં ભય અને હાનિકારક શક્તિઓ સૌથી પ્રબળ હોય છે. તેથી કાળી ચૌદસે તેઓ મહાકાળીને પ્રાર્થના કરે છે કે ઘરમાંથી ભય અને દરેક અનિષ્ટ પ્રભાવ દૂર કરે, જેથી બીજી રાતે દિવાળીએ લક્ષ્મીજીનું સ્વાગત થાય ત્યારે ઘર શુદ્ધ અને સુરક્ષિત હોય.

ઘણાં ગુજરાતી ઘરોમાં આ રાતે હનુમાનજીની પણ પ્રાર્થના થાય છે, જે ભય અને ભૂતપ્રેતને દૂર રાખનારા રક્ષક છે. કેટલીક પરંપરાઓ અનુસાર હનુમાનજીનો જન્મદિવસ આસો વદ (અમાન્ત)ની આ જ ચતુર્દશીએ આવે છે. કેટલાક પરિવારો પોતાના રિવાજ મુજબ ભૈરવ કે પોતાનાં કુળદેવીની પણ પૂજા કરે છે.

કાળી કોણ છે? માર્કંડેય પુરાણનો ભાગ દેવી માહાત્મ્ય તેમના પ્રાગટ્યની કથા કહે છે, જો કે તે આ રાતનું નામ લેતું નથી. જ્યારે દૈત્યરાજ શુંભે પોતાના સેનાપતિ ચંડ અને મુંડને સેના સાથે દેવી સામે મોકલ્યા, ત્યારે દેવીએ ક્રોધથી ભ્રમર ચડાવી. તેમના ભ્રમર ચડાવેલા કપાળમાંથી કાળી પ્રગટ થયાં, જોવામાં ભયંકર, હાથમાં ખડ્ગ અને પાશ લીધેલાં. તેમણે દૈત્ય સેનાને ચીરી નાખી, અને ચંડ અને મુંડનાં માથાં દેવી સામે લાવવામાં આવ્યાં. આ કારણે દેવીએ કાળીને ચામુંડા નામ આપ્યું, એટલે કે ચંડ અને મુંડનો વધ કરનારાં.

આમ કાળી ચૌદસે, દિવાળીના દીવા પહેલાંની રાતે, પરિવારો એ માતાનું સ્મરણ કરે છે જે અનિષ્ટનો નાશ કરવા પ્રગટ થયાં, અને એ નિષ્ઠાવાન હનુમાનજીનું, જે પોતાના ભક્તોની રક્ષા કરે છે.