શ્રી મત્સ્ય જયંતિ 1925: Edison, ન્યૂ જર્સી

શ્રી મત્સ્ય જયંતિ ભગવાન વિષ્ણુના પ્રથમ અવતાર, મત્સ્ય (દિવ્ય માછલી) ના પ્રગટ થવાની ઉજવણી છે, જે ચૈત્ર સુદ ત્રીજના રોજ મનાવવામાં આવે છે.

પૌરાણિક કથા મુજબ, એક યુગના અંતે રાજા સત્યવ્રત (જે પાછળથી મનુ, માનવજાતિના આદિપુરુષ તરીકે ઓળખાયા) નદીમાં સ્નાન કરી રહ્યા હતા ત્યારે એક નાની માછલી તેમના હાથમાં આવીને મોટી માછલીઓથી રક્ષણ માંગવા લાગી. દયાળુ સત્યવ્રતે તેને આશરો આપ્યો, પણ તે ઝડપથી વધવા લાગી: પહેલા વાસણમાં, પછી તળાવમાં, પછી નદીમાં અને છેવટે સમુદ્રમાં પણ ન સમાય તેવડી થઈ ગઈ. આ માછલીમાં ભગવાન વિષ્ણુને ઓળખીને સત્યવ્રતે તેમને આ રૂપ ધારણ કરવાનું કારણ પૂછ્યું.

વિષ્ણુએ જણાવ્યું કે ટૂંક સમયમાં એક મહાપ્રલય આવવાનો છે જે વિશ્વને વિલીન કરી દેશે, અને સત્યવ્રતને હોડી બનાવવા, સપ્તર્ષિઓ, તમામ વનસ્પતિઓના બીજ, અને દરેક જીવની જોડીને એકત્ર કરવાનો આદેશ આપ્યો. જ્યારે પ્રલય આવ્યો, ત્યારે મત્સ્ય રૂપે વિષ્ણુએ હોડીને ખેંચીને હિમાલયના શિખર સુધી સુરક્ષિત પહોંચાડી અને સૃષ્ટિના આગલા ચક્ર માટે વેદોનું શાશ્વત જ્ઞાન સત્યવ્રતને આપ્યું.

તિથિ-પસંદગી અપરાહ્ણ-કાળ-વ્યાપિની નિયમ મુજબ થાય છે: જે દિવસે ત્રીજની તિથિ અપરાહ્ણ કાળ (દિવસના બપોર પછીના ભાગ) ને સંપૂર્ણપણે અને ફક્ત તે જ દિવસે વ્યાપે, તે દિવસ લેવામાં આવે છે; જો બંને દિવસ વ્યાપે, જો કોઈ પણ દિવસ ન વ્યાપે, અથવા ફક્ત બીજો દિવસ વ્યાપે, તો બીજો દિવસ લેવામાં આવે છે.

આ વ્રત ફક્ત નિજ (સામાન્ય) ચૈત્ર માસમાં જ પાળવામાં આવે છે. સામાન્ય અધિક ચૈત્ર બાકાત રાખવામાં આવે છે અને તેના બદલે નિજ માસ લેવામાં આવે છે, સિવાય કે તે અધિક માસ સંસર્પ-સંજ્ઞક હોય (એટલે કે તે ચંદ્ર-ચક્રમાં નિજ માસ ક્યારેય આવતો જ નથી), એવા સંજોગોમાં અધિક માસમાં જ વ્રત પાળવામાં આવે છે.