વાઘ બારસ 2147

ભવિષ્ય પુરાણ અનુસાર

મહાયુદ્ધ પછી આટલાં બધાં મૃત્યુના શોકથી રાજા યુધિષ્ઠિરનું હૃદય ભારે હતું, અને તેમણે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને એવું પુણ્યકર્મ પૂછ્યું જે આ ભાર ધોઈ નાખે. શ્રીકૃષ્ણે ગોવત્સ દ્વાદશી વ્રતનું નામ આપ્યું. યુધિષ્ઠિરે આ દિવસ વિશે પૂછ્યું: તે શું છે અને તેની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ. ગોવત્સ એટલે "ગાય અને તેનું વાછરડું", અને શ્રીકૃષ્ણે આ કથા કહી.

ઘણા સમય પહેલાં, કૃતયુગમાં, જંબૂમાર્ગમાં એક પવિત્ર પર્વત પર, મહર્ષિ ભૃગુના વન આશ્રમમાં ઋષિઓનો એક મોટો સમૂહ તપ કરી રહ્યો હતો. તેઓ ભગવાન શિવનાં દર્શન માટે આતુર હતા. તેમની પરીક્ષા કરવા શિવે એક ખૂબ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણનું રૂપ લીધું, સફેદ વાળ, વાંકી કમર, ધ્રૂજતા અને લાકડીના ટેકે ચાલતા. દેવી ઉમા વાછરડા સાથે એક સુંદર ગાય બન્યાં. તેમણે આ રૂપ એ પાંચ કામધેનુ ગાયો, નંદા, સુભદ્રા, સુરભિ, સુશીલા અને બહુલા, ને યાદ કરીને લીધું, જે અમૃત માટે ક્ષીરસાગરનું મંથન થયું ત્યારે પ્રગટ થઈ હતી.

શ્રીકૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું કે ગાય કેટલી પવિત્ર છે: દેવો, પવિત્ર નદીઓ અને વેદો, બધાં તેના શરીરમાં વસે છે.

વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ ગાય અને વાછરડાને આશ્રમના વડા ભૃગુ પાસે લઈ ગયા અને બોલ્યા, "બે દિવસ સુધી મારા માટે આ ગાયનું રક્ષણ કરજો, ત્યાં સુધી હું સ્નાન કરીને આવું છું." ઋષિઓએ તેનું રક્ષણ કરવાનું વચન આપ્યું. પછી તે વૃદ્ધ અંતર્ધાન થઈ ગયા, અને શિવ ઝગારા મારતી આંખોવાળા એક ભયંકર વાઘ રૂપે પાછા આવ્યા. તેઓ આશ્રમમાં ધસી આવ્યા અને ગાય તથા વાછરડાને ડરાવ્યાં. ઋષિઓએ ગભરાઈને બૂમ પાડી. ગાય કૂદીને ભાગી, અને ભાગતી વખતે તેની ખરીઓનાં નિશાન એક શિલા પર અંકાઈ ગયાં. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે એ નિશાન આજે પણ ત્યાં જોઈ શકાય છે, અને એ સ્થળ એક પવિત્ર તીર્થ બન્યું.

ત્યારે ઋષિઓએ દેવોએ આપેલો એક મોટો ઘંટ વગાડ્યો. તેનો મોટો નાદ પર્વતની ગુફાઓમાં ગુંજી ઊઠ્યો, અને વાઘે ગાય અને વાછરડાને છોડી દીધાં. ઋષિઓએ તે ટેકરીનું નામ ઢુંઢાગિરિ (ढुण्ढागिरि) રાખ્યું.

ત્યારે શિવ પોતાના સાચા સ્વરૂપે પ્રગટ થયા, પોતાના નંદી પર બિરાજમાન, સાથે ઉમા અને ચારે બાજુ તેમના સર્વ ગણ. ઋષિઓ અને તેમની પત્નીઓએ તેમને પ્રણામ કર્યા, અને વાછરડા સાથેની ગાયના રૂપમાં ઉમાની પૂજા કરી. તે દિવસથી કાર્તિક શુક્લ દ્વાદશીનું નંદિની વ્રત પૃથ્વી પર આવ્યું.

પછી શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે રાજા ઉત્તાનપાદના ઘરમાં આ વ્રત કેવી રીતે થયું. રાજાને બે રાણીઓ હતી, રુચિ અને શુઘ્ની. શુઘ્નીનો પુત્ર ધ્રુવ હતો. રાજાની સેવા કરતી વખતે શુઘ્નીએ નાના ધ્રુવને રુચિની સંભાળમાં સોંપ્યો. પણ એક દિવસ ક્રોધ અને ઈર્ષ્યાના આવેશમાં રુચિએ બાળકને મારી નાખ્યો, અને પોતાનું કુકર્મ રાજાના ભોજનમાં છુપાવવાનો પણ પ્રયત્ન કર્યો. છતાં ભોજન સમયે બાળક ફરી જીવતો થયો અને પોતાની માતાના ખોળામાં હસતો મળ્યો.

આશ્ચર્ય પામીને રુચિએ શુઘ્નીને તેનું રહસ્ય કહેવા વિનંતી કરી: શું તે કોઈ મંત્ર હતો, કોઈ જાદુઈ જડીબુટ્ટી, કોઈ રત્ન? શુઘ્નીએ કહ્યું કે તે કાર્તિક દ્વાદશીનું ગાય અને વાછરડાનું વ્રત હતું. તેના પ્રભાવથી તેનો પુત્ર ફરી જીવતો થયો. રુચિએ પોતે આ વ્રત કર્યું અને તેને પુત્રો, સુખ અને ધનના આશીર્વાદ મળ્યા. જીવનના અંતે બ્રહ્માએ તેને તેના પતિ સાથે ધ્રુવ લોકમાં સ્થાન આપ્યું. ધ્રુવ આજે પણ આકાશમાં ધ્રુવ તારા રૂપે દેખાય છે, અને પુરાણ કહે છે કે તેમનાં દર્શનથી લોકો પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.

પુરાણનું વચન છે કે જે આ વ્રત કરે છે તે ગાયના શરીર પર જેટલા રોમ છે તેટલાં વર્ષ સુધી ગાયોના લોક, ગોલોક, માં વસે છે. જે સ્ત્રીઓ આ દિવસે ગાય અને વાછરડાની પૂજા કરે છે, તેઓ પૃથ્વી પર ઘણાં જીવંત સંતાનો સાથે લાંબું અને સુખી જીવન પામે છે.