ગોવર્ધન પૂજા 1950

ભાગવત પુરાણ અનુસાર: ગોવર્ધન અને અન્નકૂટ

એક વર્ષે શ્રીકૃષ્ણે જોયું કે વ્રજના ગોવાળો દેવોના રાજા ઇન્દ્ર માટે એક મોટા યજ્ઞની તૈયારી કરી રહ્યા છે. તેમણે પોતાના પિતા નંદબાબાને પૂછ્યું કે આ શા માટે છે. નંદબાબાએ કહ્યું કે ઇન્દ્ર વરસાદ મોકલે છે, અને વરસાદ દરેક પ્રાણીનું પોષણ કરે છે, તેથી વ્રજના લોકો દર વર્ષે તેમનું સન્માન કરે છે.

શ્રીકૃષ્ણે જવાબ આપ્યો કે દરેક પ્રાણી પોતાનાં જ કર્મોનું ફળ પામે છે, અને લોકોએ તેનું જ સન્માન કરવું જોઈએ જે ખરેખર તેમને જીવાડે છે. તેમણે કહ્યું કે ગોવાળો વનોમાં અને ડુંગરો પર રહે છે, તેથી આ યજ્ઞ ગાયો માટે, વિદ્વાન બ્રાહ્મણો માટે, અને ગોવર્ધન પર્વત માટે થાય. તેમણે કહ્યું કે ઇન્દ્ર માટે ભેગી કરેલી બધી સામગ્રી આમાં વાપરો. દરેક પ્રકારનું ભોજન રાંધો, દૂધપાકથી માંડીને શાકની દાળ, પૂડા અને દરેક પ્રકારની દૂધની મીઠાઈઓ. સૌને ભોજન આપો, કૂતરાંને પણ, ગાયોને ઘાસ આપો, અને પર્વતને ભોગ ધરાવો. પછી સૌ પોતાનાં ઉત્તમ વસ્ત્રો પહેરીને ગાયો, બ્રાહ્મણો, પવિત્ર અગ્નિઓ અને પર્વતની પ્રદક્ષિણા કરો.

ગોવાળોએ તેમણે કહ્યું તેમ જ કર્યું. ગાયો અને વાછરડાંને આગળ રાખીને તેમણે ગોવર્ધનની પ્રદક્ષિણા કરી, અને સ્ત્રીઓ ગાતી ગાતી ગાડાંમાં પાછળ ચાલી. ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે એક વિશાળ નવું રૂપ ધારણ કર્યું, ઘોષણા કરી "હું ગોવર્ધન છું!", અને ભોગનો એ મોટો ઢગલો આરોગી લીધો. પર્વત માટેનો ભોજનનો આ પહાડ અન્નકૂટ તરીકે યાદ કરાય છે.

ઇન્દ્ર ખૂબ ક્રોધે ભરાયા. તેમણે પ્રલયનાં વાદળો વ્રજ પર મોકલ્યાં, અને તેમણે વરસાદ, કરા અને પવન વરસાવ્યાં, ત્યાં સુધી કે ધરતી જળબંબાકાર થઈ ગઈ. ધ્રૂજતા લોકો અને ગાયો શ્રીકૃષ્ણ પાસે દોડી આવ્યાં. શ્રીકૃષ્ણે એક હાથે ગોવર્ધન પર્વત ઊંચકી લીધો, જેમ કોઈ બાળક બિલાડીનો ટોપ (mushroom) ઊંચકે, અને સૌને પોતાની ગાયો અને ગાડાં સાથે તેની નીચે આશરો લેવા બોલાવ્યાં. સાત દિવસ સુધી તેઓ ભૂખ તરસ ભૂલીને પર્વત ઊંચકીને ઊભા રહ્યા. ઇન્દ્રનો અહંકાર તૂટ્યો અને તેમણે પોતાનાં વાદળો પાછાં બોલાવી લીધાં. જ્યારે ફરી સૂર્ય પ્રકાશ્યો, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે પર્વતને તેના સ્થાને પાછો મૂક્યો, અને વ્રજના લોકો આનંદથી તેમને ભેટી પડ્યા.

ભાગવત પુરાણ અને પદ્મ પુરાણ અનુસાર: બલિ પ્રતિપદા

પ્રહ્લાદના પૌત્ર બલિ દૈત્યોના એક ઉદાર રાજા હતા. ભગવાન વિષ્ણુ વામન, એક નાના બ્રાહ્મણ બાળક, રૂપે તેમની પાસે આવ્યા અને માત્ર ત્રણ ડગલાં જમીન માગી. બલિના ગુરુ શુક્રાચાર્યે તેમને ચેતવ્યા કે આ બાળક વિષ્ણુ છે અને બધું લઈ લેશે, પણ બલિ પોતાનું વચન તોડવા તૈયાર ન થયા. તેમણે દાનનું જળ બાળકના ચરણો પર રેડ્યું. વામન વધતાં વધતાં આખા બ્રહ્માંડમાં વ્યાપી ગયા. એક ડગલે તેમણે પૃથ્વી માપી, બીજા ડગલે સ્વર્ગ, અને ત્રીજા માટે કોઈ જગ્યા ન બચી. બલિએ નમન કર્યું અને ત્રીજા ડગલા માટે પોતાનું માથું અર્પણ કર્યું.

તેમની સત્યનિષ્ઠાથી પ્રસન્ન થઈને ભગવાને બલિને સુતલ લોક આપ્યો, વચન આપ્યું કે તેઓ એક દિવસ ઇન્દ્ર બનશે, અને એ પણ વચન આપ્યું કે તેઓ સદા તેમની સાથે રહીને તેમનું રક્ષણ કરશે. પદ્મ પુરાણ કહે છે કે સ્વયં વિષ્ણુએ પ્રસન્ન થઈને બલિને કાર્તિક સુદના પહેલા દિવસે આ ઉત્સવ આપ્યો, જ્યારે બલિનું સન્માન થાય છે અને આ દિવસ વિષ્ણુ અને દૈત્યો બંને માટે પવિત્ર છે.

બીજી કથા

બલિ પાડ્યમી માટે લોકમાં કહેવાતી આ પરંપરા છે; તેના માટે કોઈ એક પુરાણનો અંશ મળ્યો નથી. વિષ્ણુએ બલિને વરદાન આપ્યું કે તેઓ દર વર્ષે એક દિવસ માટે પોતાની પ્રજા સાથે રહેવા પૃથ્વી પર પાછા આવી શકે છે, અને આ દિવસ બલિના વાર્ષિક આગમન તરીકે ઊજવાય છે.