ધનતેરસ 1912

ભાગવત પુરાણ અને વિષ્ણુ પુરાણ અનુસાર

ધનતેરસને ધન્વંતરિ ત્રયોદશી પણ કહે છે, કારણ કે આ દિવસે પરિવારો દેવોના વૈદ્ય ભગવાન ધન્વંતરિનું સ્મરણ કરે છે. તેમની કથા ક્ષીરસાગરના મહાન મંથનનો એક ભાગ છે.

વિષ્ણુ પુરાણ કહે છે કે દેવોનું બળ કેવી રીતે ક્ષીણ થયું. મહર્ષિ દુર્વાસાએ ઇન્દ્રને એક સુગંધિત માળા આપી. ઇન્દ્રે તે પોતાના હાથી ઐરાવતના કપાળ પર મૂકી, અને હાથીએ તે સૂંઢથી લઈને જમીન પર ફેંકી દીધી. દુર્વાસાએ આને પોતાનું અપમાન માન્યું અને ઇન્દ્રને શાપ આપ્યો કે ત્રણે લોક પરનું તેમનું રાજ્ય નષ્ટ થશે. ત્યારથી લોકોનું તેજ ઓસરી ગયું. વનસ્પતિઓ સુકાઈ ગઈ અને યજ્ઞો બંધ થઈ ગયા. દૈત્યોએ આક્રમણ કરીને દેવોને હરાવી દીધા.

દેવો બ્રહ્માજી પાસે ગયા, અને બ્રહ્માજી તેમને ભગવાન વિષ્ણુ પાસે લઈ ગયા. વિષ્ણુએ તેમને કહ્યું કે ક્ષીરસાગરમાં ઔષધિઓ નાખીને તેનું મંથન કરો, મંદરાચળ પર્વતને રવૈયો અને વાસુકિ નાગને દોરડું બનાવો. તેમણે કહ્યું કે દૈત્યો સાથે સંધિ કરીને તેમની સાથે મળીને આ પરિશ્રમ કરો. વિષ્ણુએ પોતે કાચબાનું રૂપ ધારણ કર્યું અને પર્વતને પોતાની પીઠ પર ઊંચકી રાખ્યો.

મંથન થતા સાગરમાંથી ઘણી અદ્ભુત વસ્તુઓ પ્રગટ થઈ. પછી એક યુવાન પુરુષ પ્રગટ થયા, બળવાન અને શ્યામવર્ણ, લાંબા હાથ અને રતાશ પડતી આંખોવાળા. તેમણે પીળાં વસ્ત્રો, માળા અને મોતીનાં કુંડળ ધારણ કર્યાં હતાં અને સુંદર આભૂષણોથી શોભતા હતા. તેમના હાથમાં અમૃતથી છલોછલ ભરેલો કળશ હતો, અમરતા આપનારું અમૃત. આ ધન્વંતરિ હતા. ભાગવત પુરાણ કહે છે કે તેઓ સ્વયં ભગવાન વિષ્ણુના અંશ હતા, આયુર્વેદના આચાર્ય હતા, અને દેવ તરીકે તેમને યજ્ઞના ભાગમાં હિસ્સો મળ્યો. વિષ્ણુ પુરાણ તેમનું વર્ણન શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરેલા, અમૃતનું પાત્ર લીધેલા રૂપે કરે છે.

અમૃત જોઈને દૈત્યોએ બળજબરીથી કળશ છીનવી લીધો. ત્યારે વિષ્ણુએ એક સુંદર સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કર્યું, તેમની પાસેથી કળશ પાછો મેળવ્યો અને અમૃત દેવોને આપ્યું. બળ પામીને દેવોએ દૈત્યોને હરાવ્યા, અને ત્રણે લોક ફરી સમૃદ્ધ થયા.

તેથી ધન્વંતરિને આરોગ્ય આપનાર તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે, જે દેવોની ઔષધિ લઈને સાગરમાંથી પ્રગટ થયા.

બીજી કથા

ધનતેરસ ઊજવતા પરિવારોમાં પરંપરાથી કહેવાતી આ કથા છે; તેનો કોઈ પુરાણ સ્રોત મળ્યો નથી. આ સાંજે યમરાજ માટે દીવા પ્રગટાવવાનું કારણ સમજાવવા તે કહેવાય છે.

રાજા હિમને સોળ વર્ષનો એક પુત્ર હતો. તેની કુંડળીમાં લખ્યું હતું કે લગ્નના ચોથા દિવસે સર્પદંશથી તેનું મૃત્યુ થશે. રાજકુમારનાં લગ્ન થયાં, અને તે ચોથી રાતે તેની નવવધૂએ તેને ઊંઘવા ન દીધો. તેણે પોતાના ઓરડાના બારણે પોતાનાં ઘરેણાં અને સોના ચાંદીના ઘણા સિક્કાનો ઢગલો કર્યો, અને બારણા તથા ઓરડાઓની ચારે બાજુ દીવા પ્રગટાવ્યા. પછી તે તેની પાસે બેસીને આખી રાત વાર્તાઓ કહેતી અને ગીતો ગાતી રહી, જેથી તે જાગતો રહે.

મૃત્યુના દેવ યમરાજ સર્પનું રૂપ લઈને બારણે આવ્યા. ઝળહળતા દીવા અને ચમકતા સોનાથી તેમની આંખો અંજાઈ ગઈ, અને તેઓ અંદર જઈ શક્યા નહીં. તેઓ ત્યાં જ બેસીને તેની વાર્તાઓ અને ગીતો સાંભળતા રહ્યા, અને રાત પૂરી થતાં ચાલ્યા ગયા. રાજકુમાર જીવતો રહ્યો.

પરિવારો કહે છે કે આ કારણે આ દિવસે યમરાજ માટે દીવા પ્રગટાવાય છે, અને આ કારણે આ દિવસ સોના ચાંદી સાથે જોડાયેલો છે.