ભાઈ બીજ 2004

સ્કંદ પુરાણ અનુસાર

મૃત્યુના દેવ યમરાજ સૂર્યના પુત્ર છે. તેમનાં બહેન પવિત્ર નદી યમુના છે. ભાઈબીજના દિવસને યમ દ્વિતીયા, "યમનો બીજનો દિવસ", પણ કહે છે, કારણ કે આ જ દિવસે આ ભાઈ બહેન વચ્ચે એ પ્રસંગ બન્યો.

યમુના પોતાના ભાઈને ખૂબ પ્રેમ કરતાં. તેઓ વારંવાર તેમની પાસે જઈને કહેતાં, "ભાઈ, મારે ઘેર જમવા આવો, અને તમારા સેવકોને પણ સાથે લાવો." દર વખતે યમરાજ એ જ જવાબ આપતા: "આજે, કે કાલે, કે પરમ દિવસે." પુરાણ સાદા શબ્દોમાં કહે છે કે કર્તવ્યમાં રોકાયેલા મનને ફુરસદ હોતી નથી.

છેવટે કાર્તિક સુદ બીજના દિવસે યમુનાએ એટલા આગ્રહથી બોલાવ્યા કે તેઓ ના પાડી શક્યા નહીં. જતાં પહેલાં યમરાજે નરકોમાં રહેલા સર્વ જીવોને મુક્ત કર્યા. પછી પોતાના સેવકો સાથે તેઓ પોતાની બહેનને ઘેર ગયા.

યમુનાએ ખૂબ પ્રેમથી તેમનું સ્વાગત કર્યું. તેમણે તેમના શરીરે તેલ અને સુગંધી ઉબટણ લગાડીને તેમને સ્નાન કરાવ્યું. તેમણે તેમને આભૂષણો, સુંદર વસ્ત્રો, ચંદન અને માળાઓ આપી, અને તેમને આસન પર બેસાડ્યા. પ્રસન્ન મનથી તેમણે સોનાનાં પાત્રોમાં અનેક પ્રકારની ખીર રાંધી અને પોતાના હાથે તેમને જમાડ્યા.

ભોજન પછી યમરાજે બદલામાં પોતાની બહેનને આભૂષણો અને વસ્ત્રો આપીને સન્માન કર્યું. પછી તેમણે કહ્યું, "સુંદરી, કોઈ વરદાન માગો."

યમુનાએ માત્ર પોતાના માટે કશું માગ્યું નહીં. તેમણે કહ્યું, "દર વર્ષે મારે ઘેર જમવા આવજો. આ દિવસે સર્વ પાપીઓ નરકમાંથી મુક્ત થાય. અને આ દિવસે જે કોઈ ભાઈ પોતાની બહેનના હાથનું જમે, તે સુખી થાય. હું બસ આ એક જ વરદાન માગું છું."

યમરાજે આ વરદાન આપ્યું અને પોતાના તરફથી એક આશીર્વાદ પણ ઉમેર્યો: જે આ દિવસે યમુનામાં સ્નાન કરશે, પિતૃઓ અને દેવોને જળ અર્પણ કરશે, પોતાની બહેનને ઘેર જમશે અને તેનું સન્માન કરશે, તે ક્યારેય યમપુરીનું દ્વાર નહીં જુએ. આમ કહીને યમરાજ પોતાની રાજધાની સંયમની પાછા ગયા.

પુરાણ કહે છે કે ઘણા સમય પહેલાં આ જ દિવસે નરકના જીવો મુક્ત થયા અને તેમણે ઉત્સવ મનાવ્યો. તે ચેતવે છે કે જે પુરુષ આ દિવસે બહેનને ઘેર જમવાને બદલે પોતાને ઘેર જમે છે, તે આખા વર્ષનું પુણ્ય ગુમાવે છે. તે વચન આપે છે કે જે બહેન આ દિવસે પોતાના ભાઈને જમાડે છે અને તેને પાન આપે છે, તે ક્યારેય વિધવા નહીં થાય, અને તેના ભાઈનું આયુષ્ય અધવચ્ચે નહીં કપાય. જો કોઈ પુરુષને પોતાની સગી બહેન ન હોય, તો પુરાણ અનુસાર પિતરાઈ કે મામાની બહેન, ફઈ કે માસી, અથવા જેને તે બહેન માનીને આદર આપે છે એવી કોઈ પણ સ્ત્રી તેનું સ્થાન લઈ શકે છે.

પદ્મ પુરાણ આ જ વાત થોડા શબ્દોમાં કહે છે: આ દિવસે યમુનાએ પોતાને ઘેર બહેનના પ્રેમથી યમરાજને જમાડ્યા અને તેમનું સન્માન કર્યું, અને તેથી આ દિવસ ત્રણે લોકમાં યમ દ્વિતીયા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. જે બહેનના હાથનું જમે છે અને તેને ભેટ આપે છે, તેઓ ધન અને લાંબું આયુષ્ય પામે છે, અને આખું વર્ષ તેમને ન કંકાસ થાય છે ન શત્રુઓનો ભય.

બીજી કથા

ભાઈબીજ ઊજવતા પરિવારોમાં પરંપરાથી કહેવાતી આ કથા છે; જે સ્રોતો તે કહે છે, તેઓ કોઈ શાસ્ત્રનું નામ આપતા નથી. યમુના પોતાના ભાઈ યમરાજને વારંવાર પોતાને ઘેર બોલાવતાં, અને તેઓ પોતાનાં કર્તવ્યોને કારણે ટાળતા રહેતા. કાર્તિક સુદ બીજના દિવસે તેઓ આખરે આવ્યા. અત્યંત આનંદિત થઈને યમુનાએ તેમનું સ્વાગત કર્યું, તેમના કપાળે તિલક કર્યું અને પોતાના હાથે બનાવેલું ભોજન પીરસ્યું. પ્રસન્ન થઈને યમરાજે તેમને વરદાન માગવા કહ્યું. આ કથામાં વરદાન એ છે કે જે ભાઈ આ દિવસે પોતાની બહેનને ઘેર જાય, તેની પાસે તિલક કરાવે અને તેનું બનાવેલું ભોજન જમે, તેનું અકાળ મૃત્યુ નહીં થાય. આ કારણે ભાઈબીજે બહેનો પોતાના ભાઈઓને તિલક કરે છે.